استان قم

استان قم یکی از ۳۱ استان ایران است که در مرکز این کشور و در جنوب استان تهران، شمال استان اصفهان، شرق استان مرکزی و غرب استان سمنان واقع شده‌است.

مرکز استان کلان‌شهر قم است. این استان در یک منطقهٔ خشک و نیمه‌خشک واقع شده است و آب و هوای گرم و خشک دارد.

جنوب و غرب استان پوشیده از کوه‌های مرتفع است و آب و هوای معتدل دارد. مناطق شرقی، مرکزی و شمالی استان نیز پوشیده از بیابان‌های وسیع است که بزرگ‌ترین آن‌ها دشت مسیله است.

استان قم از نظر وسعت پس از استان البرز کوچک‌ترین استان ایران است.

استان قم تنها یک شهرستان دارد. شهرهای قم، دستجرد، پردیسان و سلفچگان مهم‌ترین شهرهای استان به شمار می‌روند.

محدودهٔ وسیعی از استان قم دارای آثار تمدن قدیمی قمرود است و عناصری را از روزهای اولیهٔ حضور تمدن در خود حفظ کرده است. اولین نیایش‌گاه‌های باستانی در فلات ایران در این منطقه ساخته شده‌اند.

برخی از مورخان بنای اولیهٔ شهر قم را به اسکندر، بهرام گور، طهمورث، لهراسپ، قباد ساسانی، یزدگرد سوم و چند تن دیگر، نسبت داده‌اند و در این مورد اختلاف نظر وجود دارد.

باستان‌شناسانی چون رومن گیرشمن قم را قدیمی‌ترین منطقه‌ای می‌داند که انسان در آن‌جا استقرار یافته و تمدن‌های اولیه را پی‌ریزی کرده‌اند.

نتایج جدید باستان‌شناسی نیز قدمت قم را به بیش‌از ۷۰۰۰ سال پیش می‌رسانند.

باستان‌شناسان ادعا می‌کنند به علت وجود رودخانهٔ اناربار و وجود شاه‌راه مواصلاتی منطقهٔ قم از دوران‌های اولیهٔ تاریخی میزبان تمدن‌های شکوفایی بوده‌است.

مهم‌ترین عامل مؤثر بر وضع اقتصادی استان، صنعت گردشگری و به ویژه توریسم مذهبی است و دلیل آن وجود حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران و تعداد زیادی از مزارهای امام‌زاده‌ها و علویان در استان است که در تمام فصول سال، پذیرای زاِیران بسیاری از نقاط مختلف ایران و سایر کشورها است که این امر موجب رونق بازار کار و خدمات در این شهر شده است.

آب و هوا

استان قم با توجه به اختلاف زیاد ارتقاء (از ۸۰۰ تا ۳۳۰۰ متر) از سطح دریا، دارای اقلیم‌های متفاوت و متنوع است که عبارتند از:

اقلیم گرم و خشک، اقلیم نیمه‌خشک اقلیم، مدیترانه‌ای اقلیم، نیمه‌مرطوب

جمعیت

جمعیت استان قم در سال ۱۳۹۰ برابر با ۱٫۱۵۱٫۶۷۲ نفر بوده‌است که ۱٫۰۹۵٫۸۷۵ نفر آن در نقاط شهری و بقیه در روستاها زندگی می‌کنند. همچنین ۵۸۷٫۶۶۱ نفر جمعیت استان مرد و ۵۶۴٫۰۱۱ نفر زن هستند که این جمعیت در ۳۲۱٫۱۴۴ خانوار زندگی می‌کنند.

قم ۲۱. امین استان ایران از نظر جمعیت است و تراکم جمعیت در آن ۱۰۰ نفر بر هر کیلومتر مربع است که از این نظر ۵. امین استان پر تراکم ایران است. نرخ رشد جمعیت استان در سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ ۱٫۹۳ درصد بوده است.

۶ درصد از کل اتباع خارجی ساکن ایران در استان قم ساکن هستند و ۹۰٫۶ درصد از جمعیت استان اتباع ایرانی و ۹٫۴ درصد اتباع غیر ایرانی‌اند.

نرخ بیکاری جمعیت در سال ۱۳۹۱ در قم ۱۱٫۳ درصد بوده‌است. (میانگین کشوری ۱۲٫۳ درصد) همین‌طور نرخ تولید ناخالص داخلی استان ۴۶۶۷۲ میلیارد ریال است که حدود ۱٪ از کل تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل می‌دهد.

مراسم یادمان ورود فاطمه معصومه به قم:

روز ۲۳ ربیع‌الاول سال‌روز ورود فاطمه معصومه از مسیر ساوه به قم است. در این روز مردم قم به اتفاق موسی بن خزرج، که از بزرگان قم بود، تا بیرون شهر به استقبال فاطمه معصومه می‌روند و موسی‌بن‌خزرج که افسار شتر او را به دست داشت، او را به منزل شخصی خود هدایت می‌کند.

حرم حضرت فاطمه معصومه (س)

نام شریف آن بزرگوار فاطمه و مشهورترین لقب آن حضرت، در پى اصرار و تهدید مأمون عباسى سفر تبعید گونه حضرت رضا (ع) به مرو انجام شد و آن حضرت بدون این که کسى از بستگان و اهل بیت خود را همراه ببرند راهى خراسان شدند. یک سال بعد از هجرت برادر، حضرت معصومه (س) به شوق دیدار برادر و ادای رسالت زینبی و پیام ولایت به همراه عده اى از برادران و برادرزادگان به طرف خراسان حرکت کرد و در هر شهر و محلى مورد استقبال مردم واقع مى شد. این جا بود که آن حضرت نیز همچون عمه بزرگوارشان حضرت زینب(س) پیام مظلومیت و غربت برادر گرامیشان را به مردم مؤمن و مسلمان مى رساندند و مخالفت خود و اهلبیت (ع) را با حکومت حیله گر بنى عباس اظهار مى کرد. بدین جهت تا کاروان حضرت به شهر ساوه رسید عده اى از مخالفان اهلبیت که از پشتیبانى مأموران حکومت برخوردار بودند، سر راه را گرفتند و با همراهان حضرت وارد جنگ شدند. در نتیجه تقریباً همه مردان کاروان به شهادت رسیدند، حتى بنابر نقلى حضرت معصومه(س) را نیز مسموم کردند.
 به هر حال، یا بر اثر اندوه و غم زیاد از این ماتم و یا بر اثر مسمومیت از زهر جفا، حضرت فاطمه معصومه (س)بیمار شدند و چون دیگر امکان ادامه راه به طرف خراسان نبود قصد شهر قم را نمود. پرسید: از این شهر «ساوه» تا «قم» چند فرسنگ است؟ آن چه بود جواب دادند، فرمود: مرا به شهر قم ببرید، زیرا از پدرم شنیدم که مى فرمود: شهر قم مرکز شیعیان ما است. بزرگان شهر قم وقتى از این خبر مسرت بخش مطلع شدند به استقبال آن حضرت شتافتند و در حالى که «موسى بن خزرج» بزرگ خاندان «اشعرى» زمام ناقه آن حضرت را به دوش مى کشید و عده فراوانى از مردم پیاده و سواره گرداگرد کجاوه حضرت در حرکت بودند، حدوداً در روز ٢٣ ربیع الاول سال ٢٠١ هجرى قمرى حضرت وارد شهر مقدس قم شدند. سپس در محلى که امروز «میدان میر» نامیده مى شود شتر آن حضرت در جلو در منزل «موسى بن خزرج» زانو زد و افتخار میزبانى حضرت نصیب او شد. آن بزرگوار به مدت ١٧ روز در این شهر زندگى کرد و در این مدت مشغول عبادت و راز و نیاز با پروردگار متعال بود. محل عبادت آن حضرت در مدرسه ستیه به نام «بیت النور» هم اکنون محل زیارت ارادتمندان آن حضرت است.
سرانجام در روز دهم ربیع الثانى و «بنا بر قولى دوازدهم ربع الثانى» سال ٢٠١ هجرى پیش از آن که دیدگان مبارکش به دیدار برادر روشن شود، در دیار غربت و با اندوه فراوان دیده از جهان فروبست و شیعیان را در ماتم خود به سوگ نشاند .مردم قم با تجلیل فراوان پیکر پاکش را به سوى محل فعلى که در آن روز بیرون شهر و به نام «باغ بابلان» معروف بود تشییع نمودند. همین که قبر مهیا شد دراین که چه کسى بدن مطهر آن حضرت را داخل قبر قرار دهد دچار مشکل شدند، که ناگاه دو تن سواره که نقاب به صورت داشتند از جانب قبله پیدا شدند و به سرعت نزدیک آمدند و پس از خواندن نماز یکى از آن دو وارد قبر شد و دیگرى جسد پاک و مطهر آن حضرت را برداشت و به دست او داد تا در دل خاک نهان سازد. آن دو نفر پس از پایان مراسم بدون آن که با کسى سخن بگویند بر اسب هاى خود سوار و از محل دور شدند.
 به نظر مى رسد که آن دو بزرگوار، دو حجت پروردگار حضرت رضا (ع) و امام جواد (ع) باشند که پیکر معصومه باید به دست معصوم تجهیز و تدفین شود. چنان که پیکر مقدس حضرت زهرا (س) را امیرمؤمنان (ع) غسل داده و کفن و دفن نموده و حضرت مریم (س) را حضرت عیسى (ع) شخصاً غسل داده است.
پس از دفن حضرت معصومه (س) موسى بن خزرج سایبانى از بوریا بر فراز قبر شریفش قرار داد تا این که حضرت زینب فرزند امام جواد(ع) به سال ٢۵۶ هجرى قمرى اولین گنبد را بر فراز قبر شریف عمه بزرگوارش بنا کرد و بدین سان تربت پاک آن بانوى بزرگوار اسلام قبله گاه قلوب ارادتمندان به اهلبیت (ع) و دارالشفای دلسوختگان عاشق ولایت و امامت شد.
مسجد مقدس جمکران
مسجد صاحب الزمان – عجل الله تعالی فرجه الشریف- در ۶ کیلومتری شهر مقدس قم و در دامنه کوه دو برادران و ابتدای جاده قم به کاشان واقع شده است. مسجد مقدس جمکران در سال ۳۷۳ ه.ق. به دستور حضرت بقیه الله (عج) ساخته شد و در طول قرون مکرر مرمت و تجدید بنا شده است. شیخ حسن بن مثله جمکرانی می گوید: من شب سه شنبه، ۱۷ ماه مبارک رمضان سال ۳۹۳ قمری در خانه خود خوابیده بودم ناگاه، جماعتی از مردم به در خانه من آمدند و مرا از خانه بیدار کردند و گفتند برخیز و طلب امام مهدی علیه السلام را اجابت کن که تو را می خواند.
آن ها مرا به محلی که اکنون مسجد (جمکران) است آوردند. چون نیک نگاه کردم، تختی دیدم که فرشی نیکو بر آن تخت گسترده شده و جوانی سی ساله بر آن تخت، تکیه بر بالش کرده و پیروی هم پیش او نشسته است، آن پیر حضرت خضر علیه السلام بود. پس آن پیر مرا بنشاند.
حضرت مهدی علیه السلام مرا به نام خود خواند و فرمود: برو به حسن مسلم (که در این زمین کشاورزی می کرد) بگو این زمین شریفی است و حق تعالی آن را از زمین های دیگر برگزیده است و دیگر نباید در آن کشاورزی کنند.
حسن بن مثله گفت: یا سیدی و مولای، لازم است که من دلیل و نشانه ای داشته باشم و الا مردم حرف مرا قبول نمی کنند، آقا فرمود: تو برو و آن رسالت را انجام بده، ما خودمان نشانه هایی برای آن قرار می دهیم و پیش سید ابوالحسن برو و به او بگو حسن مسلم را احضار کند و سود چند ساله را که از زمین به دست آورده است وصول کند و با آن پول مسجد را بنا کند.
جاذبه های طبیعی

قره چای

این رودخانه از سراب های هفت عمارت، بلاغ جک، عباس آباد و پنجه علی در منطقه سربند اراک سرچشمه می گیرد و سپس وارد شهرستان اراک می شود. قره چای پس از آبیاری نمودن اراضی کشاورزی شهرستان اراک، در مسیر شرقی – غربی وارد شهرستان تفرش شده و سپس از دریافت آب رودخانه های گدار، هزلفان و با عبور از جنوب ساوه، در ناحیه ای به نام پل دلاک به قمرود پیوسته و به دریاچه قم می ریزد.

نواحی کوهستانی

استان قم کوه های متعددی دارد که معروف ترین آن ها کوه ولیجا با ارتفاع ۳۳۳۰ متر و تحت سرحوض به ارتفاع ۳۱۹۳ متر در جنوب قم است. حدود ۲۵ درصد مساحت استان قم کوهستانی و کوهپایه ای و بقیه دشت است. با توجه به اختلاف ارتفاع زیاد (از ۶۰۰ تا ۳۳۳۰ متر)، این استان دارای سه نوع آب و هوای متفاوت کوهستانی، نیمه بیابانی و گرم و خشک بیابانی است.

دریاچه نمک

این دریاچه، که در واقع بخشی از کویر نمک ایران است، در شرق قم قرار دارد. دریاچه ی نمک تنها در فصل زمستان دارای آب است و در فصل تابستان به جای آب، ورقه های نمک در آن جلب نظر می کند. شکل هندسی نمک های پف کرده در این دریاچه به خصوص به هنگام طلوع و غروب خورشید، مناظر دیدنی و زیبایی را برای بازدیدکنندگان به تصویر می کشد.

سوغات و شیرینی‌های سنتی

همانگونه که می‌دانید، در سراسر ایران، شهر قم را به شیرینی‌های مخصوص آن که از جمله‌ی آن‌ها سوهان، حلوا و ارده است، می‌شناسند. همانگونه که پیشتر گفته شد، همه‌ی مردم ایران و جهان، سوهان را از شیرینی‌های سنتی استان قم می‌دانند. خوراکی که قدمت آن به دوران قاجاریه بازمی‌گردد. به نظر می‌رسد، نام این خوراکی خوشمزه و لذیذ به صورت اتفاقی و به بیان یکی از مسئولان دوران قاجار، بر آن گذاشته شد؛ درحالیکه تا پیش از آن، همه‌ از سوهان به عنوان نوعی حلوا و غذایی بسیار مقوی یاد می‌کردند که با استفاده از جوانه‌ی گندم تهیه می‌شد.

امروزه تنوع جالبی از سوهان در این شهر طبخ می‌شود که در نوع خود، جالب و بسیار دوست‌داشتنی به نظر می‌رسد. سوهان عسلی، سوهان کنجدی، سوهان لقمه‌ای، سوهان تخته‌ای، سوهان بادامی، سوهان آجیلی، سوهان گزی، سوهان کره‌ای و… تنها بخشی از سوهان‌هایی است که در استان قم تهیه و به مصرف عموم می‌رسد. کم‌تر گردشگری است که پس از سفر به این شهر تاریخی و قدیمی، از این شیرینی بی‌نظیر برای سوغات دوستان و آشنایان خود، تهیه نکند.

سوهان عسلی

در استان قم، سوهان عسلی همانند انواع دیگر این شیرینی پرطرفدار، از مصرف بالایی برخوردار است. تهیه‌ی آن به آسانی و بدون صرف زیاد وقت صورت می‌پذیرد. تنها کافی است با مقداری شکر، عسل، روغن، خلال بادام، زعفران، هل و خلال پسته برای پختن این شیرینی لذیذ، اقدام کنید. در فصل سرد سال، میل کردن سوهان عسلی با یک نوشیدنی داغ، واقعا دلچسب خواهد بود. نوش جان.

سوهان بادامی

یکی از انواع سوهان طبخ شده در استان قم به شمار می‌آید. این خوراکی دوست‌داشتنی معمولا در ایام نوروز و در میهمانی‌های خانوادگی و دوستانه تهیه می‌شود. مردم این استان برای طبخ سوهان بادامی از شکر، زعفران، مغز بادام خلال شده، مغز پسته‌ی خرد شده، روغن و پودر نارگیل استفاده می‌کنند. به راحتی می‌توان این شیرینی را در منزل تهیه کرده و با نوشیدن فنجانی چای تازه دم، از طعم فوق‌العاده‌ی آن لذت برد.

سوهان کنجدی

کنجد به دلیل خواص بسیار زیادی که دارد، خود به تنهایی یکی از مواد مورد نیاز و تامین‌کننده‌ی انرژی و مواد مغزی بدن انسان به شمار می‌آید. بنابراین کارشناسان غذایی به مصرف این ماده‌ی مفید غذایی، تاکید بسیار دارند. خوشبختانه در استان قم، سوهان کنجدی از طرفداران بسیاری برخوردار است. شیرینی که در اکثر قندان‌های خانه‌های مردم این استان، به چشم می‌خورد. کنجد، شکر، پودر پسته، زعفران و پودر هل از مواد اصلی در تهیه‌ی سوهان کنجدی محسوب می‌شوند. توصیه می‌کنیم که این خوراکی دوست‌داشتنی را حتما در منزل تهیه و نوش جان کنید.

حلوا

در برخی از نقاط کشور، تنوع جالبی از انواع حلوا تهیه و طبخ می‌شود. شاید کم‌تر کسی باشد که بداند این خوراکی لذیذ، از جمله شیرینی‌های سنتی و محلی استان قم بوده و به مرور زمان در سایر نقاط ایران، به تهیه و پخت آن پرداختند. امروزه تهیه‌ی انواع حلوا در استان قم بسیار کم‌تر از گذشته صورت می‌پذیرد و مردم این استان برای تهیه‌‌ی آن، به برخی از شهرهای استان مرکزی، مراجعه می‌کنند.

نان‌شیرینی محلی قم

نان‌شیرینی یکی از نان‌های پرطرفدار استان قم به شمار می‌آید. در ایام نوروز بازار طبخ و فروش آن داغ داغ است. شیرینی‌پزهای استان قم، با استفاده از روغن، شیر، شکر، کنجد و زعفران این شیرینی لذیذ را طبخ می‌کنند. شیرینی با عطر نان و طعم کنجد در نوع خود بسیار خوشمزه و دوست‌داشتنی به نظر می‌رسد.

در این مقاله و مقاله‌ی غذاهای سنتی استان قم، سعی شد تا نمونه‌ای از غذاها و شیرینی‌های محلی و سنتی استان قم را به شما دوستان عزیز کجارو معرفی کنیم. اگر غذا یا شیرینی مختص این استان را می‌شناسید که در این مقاله نامی از آن‌ها برده نشده است، می‌توانید در بخش نظرات، ما را از این مهم، آگاه سازید. منتظر حضور سبز شما عزیزان هستیم.

تمامی حقوق این وب سایت متعلق به دانشگاه آزاد اسلامی قم می باشد.